Nga Venera Bekteshi, PhD, LICSW
Stresi kulturor është tendosja psikologjike dhe emocionale që vjen me përshtatjen ndaj një kulture të re. Ai shkon përtej mallit për shtëpinë. Mund të ndikojë në mënyrën se si flini, si ndiheni në trupin tuaj dhe si e shihni veten.
Dallimi qëndron te thellësia dhe kohëzgjatja. Malli për shtëpinë është mungesa e asaj që latë pas. Stresi kulturor është puna e vazhdueshme e mbajtjes së dy botëve njëherësh: pritshmëritë me të cilat jeni rritur dhe ato mes të cilave jetoni tani. Ai mund të zgjasë me vite, shumë kohë pasi të ketë kaluar hutimi i parë i mbërritjes.
Gjatë viteve, një pjesë të madhe të kërkimeve të mia ia kam kushtuar të kuptuarit se si e përjetojnë emigrantët stresin kulturor dhe si ndikon ai në mirëqenien e tyre psikologjike. Një gjetje e rëndësishme e kërkimeve të mia është se stresi kulturor nuk ka të bëjë thjesht me mësimin e një gjuhe të re apo me përshtatjen ndaj zakoneve të panjohura. Ai formësohet edhe nga diskriminimi, marrëdhëniet familjare, rrethanat ekonomike, përvojat e migrimit dhe mjedisi shoqëror në të cilin njerëzit ndërtojnë jetën e tyre. Kam zhvilluar një kornizë, të njohur në anglisht si Contextual Influence on Acculturative Stress (Ndikimi Kontekstual në Stresin Kulturor), për të përshkruar se si këto rrethana formësojnë stresin dhe mirëqenien. Në kërkimin tim me Mary van Hook, zbuluam se stresi kulturor nuk çonte gjithmonë në shqetësim psikologjik. Nëse çonte apo jo, kjo varej nga këto rrethana më të gjera.
Çfarë e shkakton stresin kulturor?
Stresi kulturor lind nga kërkesat e përshtatjes ndaj një kulture të re, ndërkohë që ruani lidhjet me kulturën tuaj. Këto kërkesa nuk janë abstrakte. Ato shfaqen në jetën e përditshme.
Gjuha dhe komunikimi
Të flasësh gjithë ditën në një gjuhë të dytë mund të jetë lodhëse, edhe kur e zotëron rrjedhshëm. Përkthimi për anëtarët e familjes, humbja e humorit në një bisedë apo shpjegimi edhe një herë i emrit tuaj i shtohen barrës. Mund të flisni dy gjuhë dhe të mos ndiheni plotësisht të dëgjuar në asnjërën. Në studimin tim të vitit 2024 me 257 gra emigrante meksikane, gjeta se zotërimi më i mirë i anglishtes lidhej me nivele më të ulëta të stresit kulturor.
Diskriminimi dhe trajtimi si i huaj
Kur njerëzit bëjnë supozime se nga vini, si flisni apo çfarë besoni, kjo e rëndon tendosjen. Përballja me diskriminimin, qoftë i hapur apo i fshehtë, mund ta bëjë përkatësinë të ndihet e kushtëzuar. Diskriminimi ka dalë vazhdimisht si faktor i rëndësishëm në kërkimet e mia. Në studimin tim krahasues me gra meksikane, kubane dhe portorikane, diskriminimi lidhej me stresin kulturor dhe shqetësimin psikologjik në të tria grupet, ndërsa shumë faktorë të tjerë ndryshonin nga një grup në tjetrin.
Pritshmëritë familjare dhe konflikti mes brezave
Prindërit dhe fëmijët shpesh e shohin ndryshe shpërnguljen. Prindërit mund të mbartin vlerat e vendit që lanë, ndërsa fëmijët rriten mes dy grupesh rregullash. Ajo që për një brez duket pavarësi, për brezin tjetër mund të duket braktisje. Këto konflikte mund të jenë të zakonshme dhe të dhimbshme, siç tregon një përmbledhje e vitit 2025 e kërkimeve mbi të rinjtë emigrantë. Në studimin tim me Jennifer Bellamy mbi gratë e lindura në Kubë, konflikti mes vlerave familjare dhe atyre kulturore shoqërohej me shqetësim psikologjik më të lartë.
Në të njëjtën kohë, marrëdhëniet familjare mund të jenë burim force. Kërkimet e mia kanë shqyrtuar rolin e një vlere kulturore latine të quajtur familismo, që thekson marrëdhëniet familjare, lidhjen dhe përgjegjësinë. Në studimin tim të vitit 2024 me gratë emigrante meksikane, gratë me vlera më të forta të këtij lloji kishin shqetësim psikologjik më të ulët.
Puna dhe rindërtimi i karrierës
Kualifikimet profesionale nuk njihen gjithmonë në vendin e ri. Njerëz që mbanin pozita të respektuara në vendlindje mund të fillojnë nga e para në punë me status më të ulët. Humbja nuk është vetëm financiare. Ajo mund të prekë edhe identitetin dhe njohjen. Në një kërkim të kryer me Jennifer Bellamy, zbuluam se vështirësitë financiare ishin ndër faktorët që lidheshin me shqetësimin psikologjik te gratë emigrante latine.
Identiteti dhe përkatësia
Mund të ndiheni të huaj edhe këtu, edhe në vendlindje. Asnjë vend nuk ndihet plotësisht i juaji. Kjo ndjesi e të qenit mes dy kulturave, pa qenë plotësisht pjesë e asnjërës, mund të jetë një anë e dhimbshme e stresit kulturor. Por përshtatja ndaj një kulture të re nuk do të thotë domosdoshmërisht braktisje e identitetit tuaj kulturor të origjinës.
Si ta dini nëse ajo që ndieni është stres kulturor?
Shenjat shpesh ngjajnë me ato të ankthit dhe të depresionit, por mund të jenë të lidhura me përvojat e migrimit, të përshtatjes kulturore, të pritshmërive familjare apo të diskriminimit. Një përmbledhje e vitit 2024 që bashkoi 46 studime gjeti një lidhje të moderuar mes stresit kulturor dhe depresionit, ankthit dhe shqetësimit psikologjik te të rinjtë nga pakicat racore dhe etnike në Shtetet e Bashkuara. Disa lidhje ishin më të forta te emigrantët e brezit të parë.
Shenja emocionale dhe mendore
- Trishtim ose nervozizëm i vazhdueshëm që nuk largohet
- Shqetësim që vështirë se fiket, sidomos për familjen apo për vendin tuaj këtu
- Ndjesia e shkëputjes nga të dyja kulturat, sikur nuk i përkisni askund
- Lodhje nga kalimi gjithë ditën nga një gjuhë dhe nga një grup rregullash kulturore në tjetrin
Shenja fizike
- Probleme me gjumin, përfshirë vështirësi për të fjetur ose zgjim i lodhur
- Dhimbje koke, shqetësime në stomak ose tension
- Ndjesia e rraskapitjes edhe kur nuk keni bërë shumë
Simptomat fizike mund të kenë disa shkaqe, prandaj simptomat e vazhdueshme ose të pashpjegueshme duhet të diskutohen edhe me një profesionist shëndetësor.
Shenja shoqërore dhe në marrëdhënie
- Tërheqje nga njerëzit, përfshirë familjen apo miqtë nga secila kulturë
- Konflikte me prindërit, partnerin ose fëmijët për mënyrën se si duhet jetuar
- Vetmi, edhe kur jeni të rrethuar nga të tjerë
Në kërkimin tim me gratë e lindura në Portoriko, kolegët e mi dhe unë gjetëm se diskriminimi racor, vështirësitë për të vizituar familjen jashtë vendit dhe mosha në kohën e emigrimit lidheshin me nivele më të larta të stresit kulturor. Në një studim tjetër me gra me të ardhura të ulëta me origjinë meksikane, kolegët e mi dhe unë gjetëm se përshtatja më e madhe ndaj kulturës amerikane lidhej me rritje të shqetësimit psikologjik. Kjo sfidon supozimin se mësimi me kulturën amerikane e përmirëson domosdoshmërisht shëndetin mendor. Stresi kulturor nuk prek të gjithë njësoj, dhe ky stres nuk është dështim personal.
A është stresi kulturor e njëjta gjë me shokun kulturor?
Jo. Edhe pse mbivendosen, ato nuk janë e njëjta përvojë.
Shoku kulturor përshkruan hutimin që shpesh vjen me përballjen me një mjedis të ri: rrugë të panjohura, ushqime të ndryshme, një gjuhë e re dhe rregulla shoqërore që ende nuk kanë kuptim. Ky hutim zakonisht pakësohet ndërsa njerëzit familjarizohen me rrethinën e tyre. Stresi kulturor mund të shkojë më thellë dhe të zgjasë më shumë. Ai mund të përfshijë pyetje të vazhdueshme mbi identitetin, konflikte familjare, diskriminim dhe ndjesinë se duhet të zgjidhni mes pjesëve të ndryshme të vetes.
Në një përmbledhje që kreva me Sung-Wan Kang të 30 studimeve mbi stresin kulturor te emigrantët latinë në Shtetet e Bashkuara, gjetëm se stresi kulturor formësohej nga faktorë historikë, ekonomikë, zhvillimorë, kulturorë dhe ndërpersonalë që ndërveprojnë mes tyre. Këta përfshinin diskriminimin, ndarjen nga familja, rrethanat financiare, aftësitë në gjuhën angleze, konfliktin kulturor dhe mbështetjen shoqërore. Gjetjet tona përforcuan një pikë të rëndësishme: përshtatja ndaj një vendi të ri nuk është thjesht çështje kohe apo familjarizimi. Rrethanat që e rrethojnë atë përshtatje kanë rëndësi.
Edhe fëmijët e emigrantëve mund ta përjetojnë stresin kulturor, edhe nëse kanë lindur në vendin ku jetojnë. Ata mund të rriten duke lëvizur mes pritshmërive kulturore të familjes së tyre dhe atyre të shkollës, të moshatarëve dhe të komunitetit më të gjerë. Ai presion mund të jetë një përvojë e stresit kulturor dhe jo thjesht shok kulturor.
Çfarë ndihmon kundër stresit kulturor?
Stresi kulturor mund të trajtohet përmes një terapie që e merr seriozisht kulturën. Kjo nuk ka të bëjë me asimilimin apo me heqjen dorë nga vendi prej nga vini. Ka të bëjë me gjetjen e mënyrave për t'u orientuar mes pritshmërive të ndryshme kulturore pa humbur ndjesinë e vetes.
Terapia e ndjeshme ndaj kulturës
Terapia e ndjeshme ndaj kulturës e pranon se stresi juaj nuk është thjesht personal. Ai mund të vijë nga presione reale të lidhura me migrimin, diskriminimin, përgjegjësitë familjare, pasigurinë financiare dhe jetesën mes pritshmërive të ndryshme kulturore. Kërkimet e mia kanë treguar, herë pas here, se emigrantët nga vende të ndryshme, madje edhe nga i njëjti vend, përballen me presione të ndryshme. Në terapi, kjo do të thotë të merret kohë për të kuptuar përvojat tuaja vetjake, vlerat tuaja dhe marrëdhëniet që kanë rëndësi për ju.
Terapia kognitive e sjelljes
Terapia kognitive e sjelljes, e njohur në anglisht si cognitive behavioral therapy ose CBT, mund t'ju ndihmojë të njihni dhe të trajtoni modelet e të menduarit që e thellojnë shqetësimin emocional. Mësoni të identifikoni mendimet, të shqyrtoni nëse ato janë të sakta apo të dobishme dhe të zhvilloni mënyra të ndryshme reagimi. Për shembull, mendimi „Unë nuk i përkas askund“ mund të shqyrtohet në mënyra që njohin si realitetin e përvojave tuaja, ashtu edhe mundësinë për të zhvilluar një ndjesi kuptimplote përkatësie. Kur punohet me stresin kulturor, besoj se këto teknika duhet të zbatohen me ndjeshmëri ndaj presioneve reale shoqërore dhe kulturore me të cilat përballet personi.
Puna e bazuar në pikat e forta
Puna e bazuar në pikat e forta shikon atë që kultura dhe udhëtimi juaj ju kanë dhënë. Qëndrueshëria, dygjuhësia, marrëdhëniet familjare, mbështetja e komunitetit dhe aftësia për të kuptuar më shumë se një këndvështrim kulturor mund të jenë të gjitha pika të forta kuptimplota. Këto nuk janë çmime ngushëllimi. Ato janë burime të rëndësishme. Në përmbledhjen time me Sung-Wan Kang, vlerat familjare dhe mbështetja shoqërore ishin ndër faktorët që mbronin nga stresi kulturor.
Terapia për stresin kulturor trajton gjithashtu presionet e veçanta që përjetoni, qoftë konflikt familjar, diskriminim, punë apo identitet.
Kur duhet të mendoni të flisni me dikë?
Nëse stresi kulturor po ndikon në gjumin, në gjendjen shpirtërore, në marrëdhëniet apo në aftësinë tuaj për të përballuar jetën e përditshme, terapia mund të ndihmojë. Nuk keni pse të prisni derisa stresi të bëhet i papërballueshëm.
Shenja se mund të jetë koha për të kërkuar ndihmë
- Ndiheni të bllokuar mes dy botëve dhe nuk shihni rrugëdalje
- Konflikti me familjen është i vazhdueshëm dhe i dhimbshëm
- Tërhiqeni nga njerëzit ose nga aktivitetet që dikur kishin rëndësi
- Shqetësimi ose trishtimi është aty shumicën e ditëve, jo vetëm herë pas here
- Simptomat fizike vazhdojnë pa një shpjegim mjekësor
Të flisni me një terapist që e kupton stresin kulturor do të thotë që prejardhja dhe përvojat tuaja kulturore mund të njihen si pjesë kuptimplota të jetës suaj. Nuk duhet t'i kaloni seancat e terapisë duke bindur dikë se marrëdhëniet tuaja familjare, identiteti kulturor apo përvoja e diskriminimit kanë rëndësi. Këto përvoja meritojnë të kuptohen.
Pse kjo punë ka rëndësi për mua
Unë erdha në Shtetet e Bashkuara nga Kosova dhe përvoja ime e emigrimit ka formësuar thellësisht si udhëtimin tim personal, ashtu edhe punën time profesionale. Gjatë studimeve të doktoraturës në Boston College, kërkimet e mia i përqendrova te stresi kulturor mes grave emigrante. Gjatë viteve kam vazhduar të studioj se si diskriminimi, pengesat gjuhësore, marrëdhëniet familjare, vlerat kulturore, përvojat e migrimit dhe rrethanat shoqërore ndikojnë në mirëqenien psikologjike. Kjo punë është botuar në revista shkencore me recensim, përfshirë The British Journal of Social Work, Ethnicity & Health, Journal of Immigrant and Minority Health, BMC Women's Health dhe Social Sciences.
Por për mua, stresi kulturor nuk ka qenë kurrë thjesht një temë akademike. Mund të jeni duke ndërtuar një jetë të re, ndërkohë që ju mungojnë njerëzit, vendet, gjuha dhe mënyrat e njohura të jetesës që dikur ju jepnin një ndjesi përkatësie. Mund të ndiheni mirënjohës për mundësitë në vendin tuaj të ri, por njëkohësisht të vajtoni atë që latë pas. Këto ndjenja mund të bashkëjetojnë.
Kur të punojmë së bashku, nuk do t'ju kërkoj të zgjidhni mes asaj që keni qenë dhe asaj që po bëheni. Qëllimi im është t'ju ndihmoj të kuptoni përvojat tuaja, të forconi aftësinë tuaj për të përballuar sfidat dhe të gjeni mënyra për të nderuar pjesët e ndryshme të identitetit tuaj.
Stresi kulturor nuk është diagnozë dhe nuk është dobësi. Ai është një përgjigje ndaj kërkesave reale që mund të lindin gjatë përshtatjes ndaj një mjedisi të ri kulturor. Me mbështetjen e duhur, ato kërkesa mund të bëhen më të përballueshme, dhe përkatësia nuk ka pse të ndihet si zgjedhje mes dy gjysmave të vetes suaj.
Nëse stresi kulturor po ndikon në mënyrën se si i kaloni ditët, një konsultë falas 15-minutëshe mund t'ju ndihmojë të vendosni nëse terapia është hapi i duhur i radhës. Ofroj terapi online për të rritur dhe adoleshentë në Illinois dhe Minnesota, në anglisht ose në shqip. Mund të rezervoni një konsultë ose të më dërgoni një mesazh të shkurtër për të nisur bisedën.
Kërkime të zgjedhura
Botimet e mia
Bekteshi, V. (2024). Decoding acculturative stress and psychological distress in Mexican immigrant women: Insights from a path mediation analysis. BMC Women's Health, 24, Article 667. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03494-1
Bekteshi, V., & Bellamy, J. L. (2024a). Adapting for well-being: Examining acculturation strategies and mental health among Latina immigrants. Social Sciences, 13(3), Article 138. https://doi.org/10.3390/socsci13030138
Bekteshi, V., & Bellamy, J. L. (2024b). Examining external and internal acculturative factors: Cuban-born women's experience of well-being in the U.S. Social Sciences, 13(2), Article 72. https://doi.org/10.3390/socsci13020072
Bekteshi, V., & Kang, S.-W. (2020). Contextualizing acculturative stress among Latino immigrants in the United States: A systematic review. Ethnicity & Health, 25(6), 897–914. https://doi.org/10.1080/13557858.2018.1469733
Bekteshi, V., & van Hook, M. (2015). Contextual approach to acculturative stress among Latina immigrants in the U.S. Journal of Immigrant and Minority Health, 17(5), 1401–1411. https://doi.org/10.1007/s10903-014-0103-y
Bekteshi, V., van Hook, M., & Matthew, L. (2015a). Puerto Rican-born women in the United States: Contextual approach to immigration challenges. Health & Social Work, 40(4), 298–306. https://doi.org/10.1093/hsw/hlv070
Bekteshi, V., van Hook, M., Levin, J., Kang, S.-W., & Tran, T. V. (2017). Social work with Latino immigrants: Contextual approach to acculturative stress among Cuban, Mexican and Puerto Rican women. The British Journal of Social Work, 47(2), 447–466. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcw003
Bekteshi, V., Xu, Q., & Tran, T. V. (2015b). Psychological distress among low-income U.S.- and foreign-born women of Mexican descent: Impact of acculturation. Women's Health Issues, 25(2), 185–192. https://doi.org/10.1016/j.whi.2014.11.001
Kërkime të tjera të cituara
Lerias, D., Ziaian, T., Miller, E., Arthur, N., Augoustinos, M., & Pir, T. (2025). The role of acculturative stress on the mental health of immigrant youth: A scoping literature review. Community Mental Health Journal, 61(3), 462–491. https://doi.org/10.1007/s10597-024-01351-x
Tineo, P., Bixter, M. T., Polanco-Roman, L., Grapin, S. L., Taveras, L., & Reyes-Portillo, J. A. (2024). The impact of acculturative stress on internalizing problems among racially and ethnically minoritized adolescents and young adults in the U.S.: A systematic review and meta-analysis. Social Science & Medicine, 357, Article 117192. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2024.117192